असोज ०५ धनगढी । रोजगारीका लागी गाउँ छाड्नेको संख्या बढ्दै गएपछि सुदूरपश्चिम प्रदेशका पहाडी जिल्लामा रहेका दलित बस्तीका अधिकांस घरमा ताला लागेको छ ।
लामो समय देखि पर्याप्त वर्षा नहुँदा खडेरीसँगै सिँचाइको अभावमा खेतीपाती राम्रो नहुँदा गाउँका मानीसहरु रोजगारीका लागी भारत जाँने गरेकाले पहाडी जिल्लाका दलित बस्तीका अधिकांस घरमा ताला लागेको हो ।
गाउमा रोजगारीको अबसर नहुँदा र खेतीपाती पनि राम्रो नहुँदा ठूलो संख्यामा स्थानीय युवाहरू रोजगारीको खोजीमा भारत तथा अन्यत्र जान बाध्य भएकाले गाउ सुनसान बनेका छन । बझाङका विभिन्न दलित बस्तीमा अहिले धेरै घरमा ताला लगाईएका छन ।
जयपृथ्वी नगरपालिका वडा नम्बर–१ कैलाशका ७६ वर्षीय प्यारु सार्कीका अनुसार दुई दशक अघिसम्म आफ्नै खेतबारी र परम्परागत कामबाट परिवारको गुजारा चल्ने गरेको भए पनि पछिल्ला वर्षमा पानीको अभावका कारण कृषि उत्पादन घट्दै गएपछि खेतीबाट वर्षभरि खान पुग्ने अवस्था छैन ।
पहिले खेतबारीमा अन्न उत्पादन हुन्थ्यो, गाउँमा मानिसको चहलपहल पनि थियो,” सार्कीले भने, “अहिले पानी नपरेपछि खेतीबाट खान पुग्दैन । रोजगारीका लागि छोराछोरी बाहिर गएपछि गाउँमा वृद्धवृद्धा मात्रै बस्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।
कैलाश गाउँमा मात्रै दलित समुदायका ४५ परिवारको बसोबास रहेकोमा करिब ३० घरमा ताल्चा लागेको स्थानीयले बताएका छन । गाउँमा रहेका परिवार मध्ये पनि अधिकांश घरमा वृद्धवृद्धा मात्रै रहेका छन् । लामो समय देखि मानिस नबस्दा कतिपय घर जीर्ण बन्दै गएका छन् ।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार सुदूरपश्चिममा हिउँदे वर्षाको मात्रा पछिल्ला दशकमा घट्दो क्रममा छ । सन् २००९ यताका अधिकांश हिउँदमा औसतभन्दा कम वर्षा भएको तथ्यांक रहेको बताइएको छ ।
हिउँदे वर्षा घट्नुका साथै मनसुनमा समेत पर्याप्त पानी नपर्दा पहाडी क्षेत्रमा खडेरीको समस्या थप गम्भीर बन्दै गएको विज्ञहरूको भनाइ छ ।
बझाङमा दलित समुदायको कमजोर आर्थिक अवस्था, भूमिहीनता र सिँचाइको अभावले समस्या थप जटिल बनाएको छ । राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जिल्लामा ५ हजार ६ सय ६४ दलित परिवार रहेका छन् । तीमध्ये ठूलो हिस्सा आफ्नै उत्पादनले केही महिना मात्र खान पुग्ने अवस्थामा रहेको तथ्यांकले देखाएको छ ।
स्थानीय अगुवा हरि सार्कीका अनुसार खेतीमा निर्भर परिवारका लागि पानीको अभाव सबैभन्दा ठूलो समस्या बनेको छ । “वर्षा नहुँदा खेत बाँझै रहन्छ । खेतीबाट आम्दानी नहुने भएपछि परिवार पाल्नकै लागि युवाहरू भारत जान बाध्य छन्,” उनले भने । “गाउँमै रोजगारी र सिँचाइको व्यवस्था गर्न सके बसाइँसराइ केही हदसम्म रोक्न सकिने उनले बताए ।
बझाङ मात्रै होइन, अछाम र बाजुराका दलित बस्तीको अवस्था पनि उस्तै रहेको स्थानीयको भनाइ छ । अछामको बयलपाटामा केही वर्षअघि सयौँ दलित परिवारको बसोबास रहे पनि अहिले उल्लेख्य संख्यामा गाउँ छाडेर गएको बताइएको छ । बाजुराको मुक्तिकोटमा लामो समय देखि वर्षा नहुँदा खेतीपाती प्रभावित हुनुका साथै खाद्य अभाव र कुपोषणको समस्या समेत गम्भीर बन्दै गएको जनाइएको छ ।
जलवायुजन्य विपद्को उच्च जोखिममा रहेका दलित समुदायको आर्थिक, सामाजिक तथा राजनीतिक पहुँच कमजोर भएकाले खडेरी, बाढीपहिरो र अन्य प्राकृतिक विपद्को असर थप गहिरो पर्ने विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् ।
खडेरी, रोजगारीको अभाव र बसाइँसराइका कारण गाउँका घर मात्रै खाली भएका छैनन्,स्थानीय सीप, परम्परा, सामाजिक सम्बन्ध र बस्तीको अस्तित्व समेत प्रभावित हुँदै गएको छ ।
जलवायु परिवर्तनका कारण आगामी दिनमा खडेरीको समस्या थप बढ्न सक्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन् । यस्तो अवस्थामा पहाडी क्षेत्रमा सिँचाइ विस्तार, स्थानीय रोजगारी सिर्जना, जलवायु अनुकूल कृषि प्रणाली, खाद्य सुरक्षा तथा जोखिममा रहेका समुदायका लागि लक्षित कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।
