चैत्र ०९ धनगढी । कैलालीको चुरे गाउँपालिका वडा नम्बर–४ मा रहेको ऐतिहासिक राणाकालीन गर्भादरबार संरक्षणको अभावमा जीर्ण बन्दै गएको छ ।
विसं १९८४ मा खड्कशम्सेर जबराले निर्माण गरेको ऐतिहासिक संरचना संरक्षण अभावमा जीर्ण बन्दै गएको हो ।
दरबार जीर्ण बन्दै गइरहेको भए पनि त्यसको संरक्षणमा कसैको ध्यान जान नसकेको स्थानीय चक्र बोगटीले बताए । टिनको छाना हावाले उडाइसकेको छ भने पानी चुहिएर पर्खाल भत्किसकेको छ ।
दरबार संरक्षण गर्न सके पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सकिने सम्भावना हुँदाहुँदै पनि त्यसको संरक्षणमा कसैको ध्यान जान सकेको छैन उनले भने । दरबार संरक्षणका लागि स्थानीय बासिन्दाले सरोकारवाला निकायसँग पटक–पटक आग्रह गर्दै आए पनि सुनुवाइ नभएको उनले जानकारी गराए ।
दरबार दिन प्रतिदिन भत्किने क्रममा छ । कतिपय भाग भत्किएर दरबारको शोभा बिग्रदै गएको स्थानीय चक्र बोगटील छ बोगटीले भन्नु भयो । सरोकारवाला निकायको बेवास्ताका कारण ऐतिहासिक महत्व र पर्यटकीय सम्भावना बोकेको क्षेत्र गर्भा दरबारखण्डहरमा परिणत हुँदै गएको उनले जानकारी गराए ।
त्यसैगरी अर्र्का स्थानीय प्रकाश गुरुङले कलाकृति जडित भित्ता २०५५ साल देखि भत्किन सुरू भएको जानकारी गराउदै गर्भा दरबारमा २०३२ साल सम्म मात्रै चहलपहल रहेको जानकारी गराए । खड्कशम्शेरका छोरा बहादुर शम्सेर पछि दरबार बहादुर शम्सेरका साहिँला छोरा तेजप्रकाशशम्शेर जबराको भागमा परेको स्थानीयले जानकार जानकारी गराएका छन ।
राणाशासनको अन्त्य पछि पनि शासकहरू बसेको उक्त दरबारमा २०३३ सालपछि भने कोही पनि नबसेको स्थानिय बताउछन । चुरे क्षेत्रमा पर्ने गर्भादरबार हावापानी, मौसम र भौगोलिक रूपमा अत्यन्तै उपयुक्त भएकाले राणा शासकहरूले गर्भालाई रोजेको हुनसक्ने स्थानीयको बुझाई रहेको छ ।
मास पिसेर गारो बनाई त्यसबाट निर्माण गरिएको दरबारमा ८३ झ्याल र ५३ ढोका रहेका छन् । दश रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको यो दरबार तीन खण्ड र तीनतले छ । सुरक्षाका दृष्टिकोणले दरबार भित्र भुइँतले सुरुङ समेत बनाइएको छ ।
त्यो अहिले पुरिँदै गएको छ ।
राणा शासक खैरालाको दरबारबाट डोटी बर्छेनको च्युरी, मान्नाकापडीको भट्टेबाटा, गड्सेराको उदैनी, तेलेको जल्फु काफलीमा बास बस्दै डोटीको सिलगढी पुग्ने गरेको इतिहास खैरालाका बुढापाका सुनाउँछन् ।
दशक पुरानो राणाकालीन दरबारको संरक्षण गर्न सके पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सकिने सम्भावना रहेको छ । देशमा पटक पटक शासन व्यवस्था फेरिए पनि ऐतिहासिक महत्व बोकेको दरबारको मर्मत सम्भारमा ध्यान पुग्न नसकेको वडाध्यक्ष किष्ण मल्लले जानकारी गराए ।
दरबार संरक्षण गर्न पालिकाको बजेट पर्याप्त नहुने भएकाले सङ्घ र प्रदेश सरकारले यसको संरक्षणका लागि बजेट विनियोजन गर्नुपर्ने स्थानीयले जनाएको छ ।
पछिल्लोपटक स्थानीय सरकार आइसकेपछि दरबार सडक सञ्जालसँग जोडिएको छ । चुरे गाउँपालिकामा रहेका छवटै वडा सडक सञ्जालसँग जोडिएको गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष दीपादेवी साउदले जानकारी गराइन । उनले दरबारलाई सडक सञ्जालसँग जोेडेपछि पछिल्लोपटक आन्तरिक पर्यटकको चहलपहल बढ्दै गएको जानकारी गराइन ।
दरबार संरक्षणका लागि सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकारले बजेट विनियोजन गर्दै आएको छ । तर त्यसको कार्यान्वयन हुन नसकेको उपाध्यक्ष साउदले जानकारी गराइन । पुरातत्व विभागले भने बमोजिम दरबारको पुनःनिर्माण गर्नुपर्ने भएकाले बजेट कार्यान्वयन हुन नसकेको सुदूरपश्चिम प्रदेशका भौतिक पूर्वाधार विकासमन्त्री दीर्घ सोडारीले जानकारी गराउनु भयो ।
दरबारको मर्मतका लागि पुरातत्व विभागको टोलीले स्थलगत अध्ययन गरेर गत वर्ष फर्किएको मन्त्री सोडारीले जानकारी गराउदै उनले दरबार संरक्षणका लागि प्रदेश सरकारले पुरातत्व विभागसँग समन्वय गर्दै आएको जानकारी गराउनु भयो । कैलाली सदरमुकाम धनगढीबाट ४५ किलोमिटर उत्तर चुरे क्षेत्रमा पर्ने दरबारको प्रवद्र्धनमा सरकारले ध्यान दिए पर्यटकीय क्षेत्रको रूपमा विकास गर्न सकिने र यसबाट स्थानीयको जीवनस्तरमा सुधार गर्न सकिने स्थानीयवासीहरुले जनाएका छन ।
