एन. के. शर्मा । भारत र नेपालको सम्बन्ध विश्वकै सबैभन्दा विशिष्ट र सम्मानित छिमेकी सम्बन्ध मध्ये पर्छ । यो सम्बन्ध हजारौँ वर्ष पुराना ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र सभ्यतागत सम्बन्धमा आधारित छ । भगवान् राम र सीताको विवाहस्थल जनकपुर देखि भगवान् बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी सम्म फैलिएको साझा धार्मिक धरोहर, मैथिली र नेपाली भाषाको प्रभाव, तथा सीमापारि मनाइने चाडपर्वहरूले दुई देशलाई आत्मीय रूपमा गाँसेका छन् । १ हजार ७ सय ५१ किलोमिटर लामो खुला सीमा—भारतका पाँच राज्यसँग जोडिएकोले मानिसहरूको स्वतन्त्र आवत जावत सम्भव बनाएको छ । यसले जनस्तरको सम्बन्ध (people to people ties)लाई अझ सुदृढ बनाएको छ । लाखौँ मानिस काम, विवाह, परिवार भेटघाट र व्यापारका लागि दैनिक रूपमा सीमा वार पार गर्छन्, जसले “रोटी–बेटी” सम्बन्धको भावना जीवन्त राखेको छ ।
१९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धि अन्तर्गत औपचारिक रूपमा स्थापित खुला सीमा नीति आपसी विश्वास र भ्रातृत्वको प्रतीक हो । यसले भारत र नेपाललाई केवल छिमेकी मात्र नभई आत्मिक रूपमा दाजुभाइका रूपमा बाँधेको छ । राजनीतिक परिवर्तन, क्षेत्रीय चुनौती र विश्वव्यापी अनिश्चितताका बाबजुद पनि यो मित्रता समयसँगै थप मजबुत हुँदै आएको छ । आर्थिक रूपमा भारत नेपालका लागि सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो । नेपालको कुल व्यापारको करिब ६४ प्रतिशत हिस्सा भारतसँग सम्बन्धित छ, जुन हालका आर्थिक वर्षहरूमा करिब ७.८७ अर्ब अमेरिकी डलर बराबर पुगेको छ ।
भारतबाट नेपालतर्फको निर्यात करिब ७ अर्ब डलर पुगेको छ । द्विपक्षीय व्यापार निरन्तर वृद्धिको क्रममा छ । भारतले नेपाललाई तेस्रो मुलुकसँगको व्यापारका लागि पारवहन सुविधा प्रदान गर्दै आएको छ र प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी FDI को प्रमुख स्रोत पनि हो । नेपालको कुल FDI को करिब ३५ प्रतिशत (झन्डै ७७७ मिलियन डलर) भारतको हिस्सा छ । ऊर्जा सहकार्यमा नेपाल भारततर्फ जलविद्युत् निर्यात गर्ने देशका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ । हरेक वर्ष अर्बौँ रुपैयाँ बराबरको विद्युत् निर्यात हुनु स्वच्छ ऊर्जामा आधारित पारस्परिक लाभको महत्वपूर्ण उदाहरण हो ।
रक्षा तथा सेनाबीचको सहकार्य पनि यस सम्बन्धको बलियो आधार हो । वार्षिक संयुक्त सैन्य अभ्यास ‘सूर्यकिरण’ यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो । सूर्यकिरण–१९ (२०२५) अभ्यास नोभेम्बर २५ देखि डिसेम्बर ८, २०२५ सम्म उत्तराखण्डको पिथौरागढमा सम्पन्न भयो । यसमा भारतीय सेना (मुख्यतः असम रेजिमेन्ट) र नेपाली सेनाका करिब ३३४ सैनिक सहभागी थिए । अभ्यासमा आतङ्कवाद विरुद्धको कारबाही, जंगल युद्ध, विपद् व्यवस्थापन, तथा ड्रोन र एआई–आधारित निगरानी प्रविधिको प्रयोगमा जोड दिइयो । यसले दुवै सेनाबीचको समन्वय क्षमता वृद्धि गर्नुका साथै क्षेत्रीय शान्ति र सुरक्षामा योगदान पु¥यायो ।
यस सहकार्यलाई थप सुदृढ बनाउँदै, २०२६ को सुरुवातमा भारतीय सेनाले नेपाल–भारत सीमामा नेपाली सेनालाई ५० वटा सैन्य प्रयोजनका सवारी साधन हस्तान्तरण ग¥यो, जसले दीर्घकालीन मित्रता र क्षमता अभिवृद्धिको प्रमाण प्रस्तुत गर्छ । यति बलियो आधार हुँदाहुँदै पनि कहिलेकाहीँ बाह्य शक्तिहरूले दुई देशबीच फाटो ल्याउने प्रयास गर्ने गरेका छन् । भू–राजनीतिक कथा र वैचारिक भिन्नता प्रयोग गरी सम्बन्ध कमजोर बनाउने प्रयास भइरहेका छन् । उदाहरणका लागि, Millennium Challenge Corporation -MCC परियोजना—५ सय मिलियन डलरको अनुदान—लाई चीनविरुद्धको इन्डो–प्यासिफिक रणनीतिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । यसले नेपाल भित्र विवाद र विरोध पनि जन्मायो ।
कतिपय रिपोर्टहरूमा २०२० यता ९ सय मिलियन डलर भन्दा बढी अमेरिकी सहयोग मार्फत राजनीतिक प्रभाव बढाउने प्रयास भएको उल्लेख छ । कम्युनिस्ट धारबाट, चीनले नेपालमा विभिन्न राजनीतिक गतिविधिमा प्रभाव जमाउने प्रयास गरेको देखिन्छ । पूर्व नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (NCP) लाई एकताबद्ध राख्न मध्यस्थता, बेल्ट एन्ड रोड परियोजनाको प्रवद्र्धन, तथा तिब्बती गतिविधि र अमेरिकी अनुदान प्रति चासो व्यक्त गर्नु त्यसका उदाहरण हुन् ।
चीनले MCC लाई “दबाबमूलक कूटनीति” भन्दै नेपालका लागि जोखिमपूर्ण भएको दाबी गरेको थियो । २०२० को नक्सा विवाद जस्ता घटनामा भारतविरोधी भावना चर्काउन चीनले परोक्ष भूमिका खेलेको आरोप पनि लाग्दै आएको छ । यस्ता प्रयासहरू प्रायः असफल भएका छन् । गहिरो सांस्कृतिक आत्मीयता, आर्थिक निर्भरता, सैन्य सहकार्य र जनस्तरको सद्भावनाले यो सम्बन्धलाई अटुट बनाइरहेको छ ।
दुवै देशका जनता र नेताहरूले बुझिरहेका छन् कि यो साझेदारीले यातायात विस्तार, विकास परियोजना, विपद् व्यवस्थापन र क्षेत्रीय स्थिरता जस्ता प्रत्यक्ष लाभ प्रदान गर्छ । भविष्य अझ उज्यालो छ । जलविद्युत्, पूर्वाधार, डिजिटल सम्पर्क, शिक्षा र रक्षा क्षेत्रमा सहकार्य अझ विस्तार हुनेछ । हालै बढेको विद्युत् निर्यात, उच्च प्रभावका विकास परियोजना र सेनाबीचको मजबुत सम्बन्धले समानता, आपसी सम्मान र साझा समृद्धिमा आधारित साझेदारीलाई प्रमाणित गरेको छ ।
सारमा, भारत र नेपाल इतिहास, संस्कृति र सुरक्षा सहकार्यले बाँधिएका छन । यो मित्रताको अटुट बन्धन हो । हामी केवल मित्र होइनौँ, हामी परिवार हौँ । बाह्य हस्तक्षेपले यो सम्बन्ध कमजोर बनाउन सक्दैन । यो शाश्वत सम्बन्ध भविष्यका पुस्तासम्म शान्ति, प्रगति र समृद्धि ल्याउँदै फस्टाउँदै जानेछ ।
