प्रदिप मलासी,असार ११ बझाङ । पछिल्ला केही वर्षयता हिमाली जिल्ला बझाङमा बहुमूल्य जडीबुटी यार्सागुम्बाको उत्पादनमा कमी आएको छ । केही वर्ष अघि सिजनमा एक्लैले एक हजार सम्मको सङ्ख्यामा यार्सा सङ्कलन गर्न सकिने अवस्था भए पनि अहिले चार÷पाँच सय पनि पाउन मुस्किल छ ।

सुर्मा गाउँपालिका वडा नम्बर–३ का स्थानीय जमन बोहराले सात वर्ष पहिला एक्लै यार्सा टिप्न जाँदा १ हजार ५ भन्दा बढी यार्सागुम्बा सङ्कलन गरेको बताउदै त्यति बेला परिवारका अरूले पनि यार्सा राम्रै सङ्कलन गरेको बताए । ‘पछिल्ला दुई तीन वर्षयता यार्सा उत्पादनमा कमी आएको बताउदै उनले यार्सा पाउनै छाडेको बताए । उनले परिवारका सात जना यार्सा सङ्कलनका लागी यो पटक लेकतिर गएको बताउदै सबैले सङ्कलन गरेको यार्सा ६ सय पनि पुग्न नसकेको बताए । उत्पादन मात्रै नभएर त्यसको आकारमा समेत फरक हुर्न थालेको उनले बताए ।
केही वर्ष पहिले ठूलो आकारको यार्सा पाइने भए पनि अहिले स–सानो आकारको मात्रै पाउन थालिएको सुर्मा गाउँपालिका वडा नम्बर–३ का जौमती बोहराले बताइन् ।

‘अहिले मसिनो र सानो यार्सा मात्रै पाइन्छ । त्यसलाई तौलको आधारमा बिक्री गर्दा पनि कम तौल हुने र पिसको आधारमा बेच्दा पनि कम मूल्यमा जाने’ उनले बताईन । यार्सागुम्बाको मूल्य प्रतिपिस ३ सय देखि १२ सय सम्म पाइने बोहराले बताइन् । यार्सागुम्बा सुर्मा,साइपाल,छबिसपाथिभेरा, मष्टा, तल्कोट गाउँपालिका र बुंगल नगरपालिकाका स्थानीयको आम्दानीको मुख्य स्रोत हो । अहिले भने उत्पादन घट्न थाल्नु र मूल्यवृद्धि नहुँदा स्थानीयहरूले मिहिनेत अनुसारको आम्दानी गर्न सकेका छैनन् ।

छबिसपाथिभेरा गाउँपालिका वडा नम्बर–७ बुडखोरीका दिनेश धामीले ‘तीन महिना घामपानी, भोक निन्द्रा नभनेर हिमालमा नङ्ग्रा खियाउनु परेको बताउदै मिहिनेत अनुसारको मूल्य भने पाउन छाडेको बताए । केही वर्षअघि राम्रै यार्सा पाइने गर्थ्यो । मूल्य कम भए पनि मिहिनेत खेर जाँदैन थियो । अहिले उत्पादन पनि छैन, मूल्य पनि राम्रो पाउँदैनौँ उनले भने ।’ तीन वर्षअघि प्रतिकिलो २१ लाखमा कारोबार भएको यार्सा अहिले मुस्किलले प्रतिकिलो १३ लाख सम्ममा बिक्री हुने गरेको धामीले बताए ।

जिल्ला वन कार्यालयको तथ्याङ्क अनुसार २०७० मा बझाङमा ३ सय किलो भन्दा बढी यार्सा सङ्कलन हुने गर्दथ्यो । यार्सा पाइने चार वटा पालिका साइपाल, सुर्मा, छबिसपाथिभेरा र बुंगल क्षेत्रका हिमाली वनबाट त्यतिबेला ३ सय ७२ किलो यार्सा सङ्कलन भएको थियो । त्यसपछि २०७१ सालमा ३ सय ३८ किलोमा झरेको पाइएको छ ।

त्यसैगरी २०७३ सालमा यार्सागुम्बा उत्पादनमा व्यापक गिरावट आएको छ । २०७३ मा २ सय ३७ किलो यार्सागुम्बा सङ्कलन भएको डिभिजन वन कार्यालय बझाङको तथ्याङ्कले देखाएको छ ।
बझाङमा यार्सा सङ्कलन सुरु भएदेखि हाल सम्मको उत्पादनको तुलना गर्ने हो भने, सबैभन्दा कम यार्सा सङ्कलन २०७८ सालमा भएको छ । २०७८ सालमा १ सय ४८ किलो ३७ ग्राम सङ्कलन भएको छ । यो वर्ष अघिल्लो वर्षको भन्दा अझ कम सङ्कलन भएको वन कार्यालयको अनुमान छ । त्यसैगरी यार्सागुम्बा उत्पादन र मूल्यमा एकैसाथ गिरावट आएपछि यार्सा टिपेरै आफ्नो जीवनशैली बदलेका हिमाली गाउँका बासिन्दाको फेरिएको जीवनशैली पुरानै अवस्थामा फर्किने हो कि भन्ने चिन्ता बढेको छ ।

यार्साको उत्पादनसँगै प्रत्येक वर्ष घटिरहेको मूल्यका कारण पनि यार्सागुम्बाले परिचित हिमाली गाउँपालिकाका बासिन्दाको जीवनशैलीमा व्यापक फेरबदल आएको छ । पछिल्लो ९ वर्षसम्म मजदुरीका लागि भारत जान छाडेका साइपाल, सुर्मा, दौलिचौर, दहवगर, दाँतोला, बुडखोरी लगायतका गाउँका अधिकांश बासिन्दा फेरि मजदुरीका लागि भारत पस्न थालेका छन् ।

कोही खेतीपाती र पशुपालन तिर लागेका छन्, भने कोही पुरानै सीपलाई गुजराको माध्यम बनाउन थालेका छन् । ‘पहिला वर्षमा ४÷५ लाख यार्साबाट कमाई     हुन्थ्यो । १० जनाको परिवारलाई वर्षभरि पुग्थ्यो,’ बुंगल नगरपालिका वडा नम्बर–१ दहबगरका बीर्ख बोहराले भने, ‘यार्साको उत्पादन घटेसँगै मजदुरी गर्ने पुरानै पेसामा फर्किन थालेका छन् ।

पहिला जस्तो यार्सा अहिले पाइँदैन । पाएको यार्सागुम्बाले मिहिनेत अनुसारको मूल्य पाउँदैन । फाइदा नहुने ठाउँमा लगानी गरेर के फाइदा उनले भने ?’ त्यसगरी यार्सा टोलका नामले परिचित चैनपुरको प्रशासन रोड र भित्र गल्लीका अधिकारिक घरहरूमा ठडिएका पील्लरहरूले अहिलेसम्म मूर्तरूप पाएका छैनन् । ५ वर्षअघि पहिलो तला राखेर दोस्रो तलाको लागि पिल्लर राखिएका र घरको जगमा गाडिएका पिल्लरले अहिलेसम्म घरको स्वरूप पाउन सकेका छैनन् ।

यार्सागुम्बा उत्पादनमा र मूल्यमा आएको भारी गिरावटका कारण वर्षौँ पहिले ठडिएका पिल्लरहरूमा अहिलेसम्म स्थानीयहरूले वाल लगाउन नसक्ने अवस्था आएको हाल चैनपुरमा बस्दै आएका सुर्मा गाउँपालिकाका स्थानीय कलक बोहराले बताए ।
जथाभाबी सङ्कलन गर्नु, जंगल खन्नु, जंगलमा आगो लगाउनु जस्ता मानव सिर्जित कारणले यार्सागुम्बाको उत्पादन घटेको हुनसक्ने डिभिजन बन कार्यालयका कार्यालय प्रमुख कर्णबहादुर खातीले बताए ।
यार्सा उत्पादन हुने स्थानमा हजारौँ मानिसको आवत जावत, प्लास्टिक र सिसाजन्य फोहोर, जुत्ता चप्पल काम नलाग्ने कपडाहरू जथाभाबी फाल्ने गर्दा प्रदूषण बढ्दै गएकाले पनि यार्साको उत्पादन घटेको उनले बताएका छन ।