संरक्षणको अभावमा ९७ वर्ष पुरानो कैलालीको ऐतिहाँसिक गर्भादरबार जीर्ण बन्दै गएको छ । कैलालीको चुरे गाउँपालिका वडा नम्बर–४ मा रहेको ऐतिहासिक महत्वको गर्भादरबारको संरक्षण गरी पर्यटनको विकास गर्न सकिने भए पनि सम्बन्धीत निकायको ध्यान जान सकेको छैन । छाना उप्किन थालेको दरबारको भित्ता पनि भत्किन थालेको छ ।
झ्याल, ढोका सबै भत्किएका छन् । दरबारमा रहेका मूर्ति पनि चोरी भइसकेका छन् । पर्यटनको सम्भावना बोकेको दरबार खण्डहरमा परिणत हुँदा राष्ट्रको सम्पती नष्ट हुने भएको छ । गर्भादरबारको स्थानीय सरकार पुरातत्त्व विभाग जसले भए पनि संरक्षण र सम्बर्दन गर्न जरुरी छ । प्रदेश सरकारले दरबारको संरक्षणका लागी पहल थाल्न जरुरी छ ।
तत्कालीन राणा शासकहरूले पोत (कर) उठाउने र मुद्धदा मामिला मिलाउने उद्देश्यका साथ बनाएको गर्भादरबारको महत्व बुझेर समयमै यसको संरक्षण र सम्बर्दनमा ससम्बन्धीत निकायको ध्यान जान जरुरी छ । १९७९ मा शिलान्यास गरिएको र १९८४ मा बनाइएको गर्भादरबारको संरक्षण गर्न जरुरी छ । ८३ झ्याल र ५३ वटा ढोका रहेको तीन तले दरबारको पर्खालमा मासको गारो लगाईएको र जापानबाट ल्याइएको जस्तापाताले छाएको छ ।
जीर्ण भइसकेको दरबारको पुर्ननिमार्ण गर्न जरुरी छ । पुरातत्त्व विभागले आफै संरक्षण गर्ने भए पनि समयमै गर्न जरुरी छ । होईन भने प्रदेश सरकारलाई काम गर्न दिन जरुरी छ । गर्भा दरबारलाई पर्यटकीय क्षेत्रका रुपमा विकास गर्न जरुरी छ । दरबारसम्म सडक यातायातको पहुँच भएकाले पर्यटन व्यवसाय फस्टाउन सक्ने देखिएको छ ।
गर्भा दरबारसम्म विद्युत् विस्तारको काम पनि भईरहेको छ । २०३३ साल देखि मान्छे बस्न छोडेको दरबारको २०५७ सालबाट स्याहार, सम्भार हुन छोडेको छ । दरबारको १३ रोपनी जग्गा सहित ऐतिहासिक गर्भादरबारको संरक्षण गर्न जरुरी छ ।
